• ALTIN (TL/GR)
    501,20
    % 0,79
  • AMERIKAN DOLARI
    8,3280
    % 0,41
  • € EURO
    9,7277
    % 0,42
  • £ POUND
    10,7609
    % 0,19
  • ¥ YUAN
    1,2458
    % 0,99
  • РУБ RUBLE
    0,1059
    % 0,63
  • BITCOIN
    112245,731
    % 2,11
  • BIST 100
    1.126,99
    % -2,22

Hisse Senedi hakkında bilinmesi gerekenler

Hisse Senedi hakkında bilinmesi gerekenler

Hisse senedi nedir, hisse senedi çeşitleri nelerdir ve hisse senetleri ile ilgili bilmeniz gerekenler neler gibi soruların yanıtlarını bu başlık altında vermeye çalışacağız.

Hisse senedi nedir? Ne tür hisse senetleri vardır?

Anonim şirketler, sermayesi paylara bölünmüş şirketler, özel kanunla kurulmuş kamu kuruluşları tarafından çıkarılan; sermayenin belirli bir bölümünü temsil eden, sahibine ortaklık haklarından yararlanma imkanı veren, kıymetli evraka hisse senedi denir. Sermaye Piyasası Kanunu tarafından sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketlerin hisse senetleri borsada işlem görmez. Türk Ticaret Kanunu’nun 409. maddesine göre; hisse senetleri, esas olarak “hamiline” ve “nama yazılı” olmak üzere ikiye ayrılır. Hamiline senet çıkarılması; şirket esas sözleşmesinde ilgili hüküm bulunması ve payların tamamının ödenmiş olması halinde mümkün olabilir. Belirtilen bu sınıflandırma dışında; hisse senetleri, TTK’nın ilgili maddeleri uyarınca, aşağıdaki şekillerde çıkarılabilir: 

Hisse senedi nedir? Ne tür hisse senetleri vardır?

– Adi-imtiyazlı: Ana sözleşmede aksine bir hüküm olmadığı sürece sahiplerine eşit haklar sağlayan hisse senetlerine adi hisse senetleri denir. Bazı hisse senetleri ise, adi hisse senetlerine nazaran kara iştirak ve genel kurulda oy kullanma bakımından, ana sözleşme ile sahiplerine imtiyazlı haklar tanırlar. Bu tür hisse senetlerine imtiyazlı hisse senetleri denir. 

– Bedelli-bedelsiz: Bedelli artırıma konu olan hisseler ya kuruluş aşamasında çıkarılırlar ya da sermaye artırımlarında, rüchan hakkı kullanımıyla eski ortaklar tarafından veya halka arz yoluyla üçüncü kişiler tarafından satın alınırlar. Bu hisseler karşılığında ortaklık dışı kaynaklardan ortaklığa ödeme yapılmış olur. Yedek akçe, dağıtılmamış kar, yeniden değerleme değer artış fonu, gayrimenkul satış kazançları veya iştiraklerdeki değer artışlarının sermayeye eklenmesi nedeniyle çıkarılacak hisse senetleri için yeni bir ödeme veya yeni bir taahhüde gerek yoktur. Bu durumda yeni hisse senetleri eskisinin uzantısı olduğundan, bedelsiz hisse senetlerini edinme hakkı eski ortaklara yani pay sahiplerine aittir. 

– Kurucu-intifa:Kurucu hisse senetleri, belli bir sermaye payını temsil etmediği gibi, şirketin yönetimine katılma hakkı vermez. İntifa hisse senetleri, şirket genel kurulunun alacağı kararla bazı kimselere çeşitli hizmetler ve alacak karşılığı olarak kuruluştan sonra verilen ve sermaye payını temsil etmeyen hisse senetleridir. 

– Primli-primsiz:Üzerinde yazılı değer ile ihraç edilen hisse senetlerine primsiz, nominal değerlerinden yüksek bir bedelle ihraç edilen hisse senetlerine primli hisse senedi denir. Primli hisse senedi ihraç edilmesi halinde oluşacak emisyon primleri vergiye tabi olmaktadır.

Hisse senedi sahibi hangi haklara sahiptir?

– Şirket karından pay alma hakkı 
– Rüchan hakkı 
– Oy kullanma hakkı 
– Şirket yönetimine katılma hakkı: Bu hak, şirket yönetim kurulunu seçmek ve hatta bu kurula seçilmektir. Şirket genel kurulu, şirketin ana organı olarak hemen her konuya müdahele edebilir. Ancak yönetim hakkı, genel kurulun çoğu kez adi çoğunluğu ile sağlandığından şirket sermayesinin %51’ini bulunduran ya da bulunduranlar yönetime sahip olabileceklerdir. Fakat, sermayenin geniş bir tabana yayılması halinde, yönetim hakkı çoğu örneklerde ilginç bir görünüm almakta ve bazı şirketlerde %10’luk oy ile yönetimin ele geçirilebildiği görülmektedir. 
– Tasfiyeden pay alma hakkı 
– Şirket faaliyetleri hakkında bilgi edinme hakkı

Rüçhan Hakkı ne demektir?

Anonim şirketlerin, gerçekleştirdikleri sermaye artırımlarına mevcut ortakların öncelikle katılma hakkına rüçhan hakkı denir. Bir diğer tanımlamaya göre; sermaye arttırımında yeni sermayeden eldeki her bir hisseye karşılık arttırılan oranda nominal bedel veya nominal bedelin üzerindeki primli fiyattan yeni hisse senedi alma hakkıdır. Rüçhan hakkı kullanma süresi 15 günden az, 60 günden fazla olamaz. Şirket, rüçhan hakkı kullanma sürelerini yayınladığı sirkülerde ilan eder.

Bir hisse senedinin kaç çeşit fiyatı vardır?

– Hisse senedinin nominal fiyatı: Pay senedinin ilk çıkarılışı sırasında, ortaklık yönetimi tarafından verilen nominal değerdir. 
– Hisse senedi ihraç fiyatı: Hisse senetlerinin çıkarılış aşamasında satışa sunulduğu fiyattır. 
– Hisse senedinin piyasa fiyatı: Bir pay senedinin sermaye piyasasında alınıp satıldığı fiyattır. 
– Hisse senedinin borsa fiyatı: Borsa’da işlem görmeye başlayan hisse senetlerinin, Borsa’daki arz ve talep koşullarına göre oluşan fiyatıdır.

Hisse senedinin ekonomik önem ve işlevleri nelerdir?

• Hisse senetleri, geniş halk kitlelerinin küçük tasarruflarını büyük işletmeler içinde bir araya getirerek hızlı bir kalkınma için gerekli sermaye birikimini sağlar. 

• Hisse senetleri, halkı, ekonomik kararlarda az çok söz sahibi yaparak demokrasinin iktisadi yanını sağlarlar. 

• Hisse senetleri, üretim araçlarının ve iktisadi işletmelerin mülkiyetini geniş halk topluluklarına dağıtmak suretiyle iktisadi refahı geniş bir tabana yayarlar, daha dengeli bir gelir dağılımı sağlarlar. 

• Hisse senetleri, halkın tasarruflarına ek gelir sağlarken bunu faiz yoluyla değil, enflasyona karşı dayanıklı, enflasyonla birlikte değerlenen bir yatırım yoluyla sağlar, hem yatırım, hem de gelirinin değerini enflasyona karşı korur. 

• Hisse senedi, aracıyı ortadan kaldıran bir finansman aracıdır. Bir şirket, yatırım veya işletme sermayesi olarak büyük meblağlı fonlara ihtiyaç duyulduğu zaman, bu fonları hisse senedi ihracından başka hangi yoldan sağlasa, bunun bir aracılık maliyeti vardır ve aracılık maliyetinin en yüksek olduğu finansman türü de banka kredisidir. Bankalar mevduat toplarken, mevduat sahibine verdikleri mevduat faizinin çok üstünde bir faizi kredi işlemlerinde alırlar.

Hisse senedi alım-satım işlemi nasıl yapılabilir? Alım-satım aracılık çerçeve sözleşmesinin kapsamı nedir?

Yatırımcıların, her şeyden önce, alım-satım işlemleri yapmak üzere; Borsa’ya doğrudan başvurmaları mümkün değildir. Borsa’da menkul kıymetlere yatırım yapabilmek için; sermaye piyasasında aracılık faaliyetleri yapmak üzere yetkilendirilmiş aracı kurum, yatırım bankaları ve ticari bankalardan oluşan Borsa üyelerine başvurmaları gerekmektedir. “Alım-satıma aracılık çerçeve sözleşmesi”; aracı kuruluşlar ile müşteriler arasında imzalanan bir sözleşme olup, bulunması gereken asgari şartlar şu şekilde sıralanabilir; 

• Müşteriyi tanıtıcı bilgiler 
• Sözleşme konusu 
• Sermaye piyasası aracı veya işlemin yapılacağı piyasalar itibariyle emirlerin iletilme şekli ve geçerlilik süresi 
• İşlemin niteliğine göre sermaye piyasası aracının ve nakdin teslim esasları 
• Aracı kuruluşa ödenecek ücret ya da komisyonun tespit ve ödenme esasları 
• Aracı kuruluş tarafından yetkili takas ve saklama kuruluşunda saklatılan sermaye piyasası araçlarından doğan yönetimsel ve mali hakların kullanılma esasları 
• Sözleşmenin süresi ve sona ermesine dair esaslar 
• Müşteriye ait nakdin değerlendirme ve getirilerinin müşteriye ödenme esasları ile bu hizmet nedeniyle, aracı kuruluşlara ödenecek ücret ve komisyona ilişkin esaslar 
Bu sözleşmede; SPK düzenlemelerine ve Borsa mevzuatına aykırı hükümler ile müşterilerin haklarını ciddi şekilde zedeleyici ve aracı kuruluş lehine tek taraflı olağanüstü haklar sağlayan hükümlere yer verilmez. Sözleşmede ilgili hükümlerin bulunmaması halinde ise, genel hükümler uygulanır. Aracı kuruluşlar, yaptıkları işlemlerle ilgili olarak; 
• Hesap ekstresi, 
• Müşteri menkul kıymet hareket listesi, 
• Müşteri menkul kıymet hareket dökümünü aylık dönemler itibariyle işlem yapılan ayı izleyen 7 gün içinde müşterilerin adreslerine göndermek zorundadırlar. Ancak bir önceki ay müşteri tarafından aracı kuruluşta hiçbir işlem yapılmamışsa bu durumda bu belgeler gönderilmeyecektir.

Temerrüt nedir?

Taahhütlerinin gerektirdiği ödeme veya menkul kıymet teslimatlarını belirlenen süreler içinde gerçekleştirmeyen Borsa üyesi, herhangi bir ihbara gerek kalmaksızın temerrüde düşmüş sayılır. Bu durumda üyenin temerrüde düştüğü tarihten itibaren taahhüdünü yerine getirdiği tarihe kadar, tesliminde temerrüde düşülen menkul kıymetlerin işlem günündeki ağırlıklı ortalama fiyatlarından hesaplanan toplam Borsa değerleri veya nakit borcu esas alınarak TCMB’nin işlemlerinde uyguladığı en yüksek faiz oranının iki katı üzerinden hesaplanan temerrüt cezası tahsil olunur. Üye temerrüt cezasını temerrütün kendi hatasından kaynaklanması durumunda 7 gün içinde yatırmak zorundadır.

Borsa’da hisse senedi fiyatları nasıl belirlenir ve ilgili kurallar nelerdir?

Borsa’da fiyatların oluşma mekanizması; çok sayıdaki menkul kıymet alım-satım emirlerinin, belirli kurallar çerçevesinde karşılaşması şeklindedir. Fiyatlar, söz konusu emirlerin karşılaşması sonucu oluşmaktadır. Müşteri emirleri, işlem fiyatına göre; “limitli” veya “serbest” fiyatlı olarak gerçekleşmektedir. 

• Limitli müşteri emirlerinde alım yapmak için kabul edilebilecek en yüksek fiyat, satış yapmak için kabul edilebilecek en düşük fiyatı belirtir. 
• Serbest fiyatla emir verimesi halinde, herhangi bir fiyat verilmez. Borsa üyesi, müşterisinin menfaatini gözetmek üzere azami özeni gösterir. Günlük emirlerin geçerliliği, verildikleri seans boyuncadır. İlgili seans sonunda gerçekleşmemeleri halinde iptal edilirler.

Emrin bir kısmının karşılanmış olması halinde, karşılanmayan kısım seans sonuna kadar sistemde bekler ve gerçekleşmemesi halinde de iptal edilir. Birinci seansta verilen günlük emir, ikinci seansta geçerli değildir. Tarihli emir verdiğiniz takdirde, emriniz belirli bir tarihe kadar geçerli olur. Mevcut uygulamada ilgili işlem gününden itibaren bir iş gününü geçmeyecek şekilde emir verilebilmektedir.

Hisse senetleri alım-satım emirlerinde öncelik kuralları, aşağıdaki şekildedir:

– Fiyat önceliği kuralı: Daha düşük fiyatlı satım emirleri, daha yüksek fiyatlı satım emirlerinden; daha yüksek fiyatlı alım emirleri daha düşük fiyatlı alım emirlerinden önce karşılanır.

– Zaman önceliği kuralı: Fiyat eşitliği halinde, sisteme zaman açısından daha önce kaydedilen emirler öncelikle karşılanır.

– Müşteri emirlerinin önceliği kuralı: Fiyat ve zaman öncelikleri açısından eşitliğin sözkonusu olduğu emirler arasında müşteri emirleri, Borsa üyelerinin kendi nam ve hesaplarına verdikleri Borsa emirlerinden önce karşılanır. Borsa üyelerinin, aracı olarak Borsa’da gerçekleştirdikleri işlemler karşılığında menkul kıymetlerin işlem gördüğü fiyatlarla hesaplanan tutarı üzerinden, müşterilerinden aldıkları komisyona “kurtaj” denir. Aracı kurumlar bu oranı, vergi hariç %1’den fazla ve vergi hariç %0.2’den az olmamak kaydıyla serbest olarak belirleyebilirler.

– Zaman önceliği kuralı: Fiyat eşitliği halinde, sisteme zaman açısından daha önce kaydedilen emirler öncelikle karşılanır.

– Müşteri emirlerinin önceliği kuralı: Fiyat ve zaman öncelikleri açısından eşitliğin sözkonusu olduğu emirler arasında müşteri emirleri, Borsa üyelerinin kendi nam ve hesaplarına verdikleri Borsa emirlerinden önce karşılanır. Borsa üyelerinin, aracı olarak Borsa’da gerçekleştirdikleri işlemler karşılığında menkul kıymetlerin işlem gördüğü fiyatlarla hesaplanan tutarı üzerinden, müşterilerinden aldıkları komisyona “kurtaj” denir. Aracı kurumlar bu oranı, vergi hariç %1’den fazla ve vergi hariç %0.2’den az olmamak kaydıyla serbest olarak belirleyebilirler.

Hisse senetleri piyasasının işleyişi ile ilgili öğrenmek isteyebileceğiniz tanımlar

– İşlem miktarı:Bir seansta ya da belli bir dönemde alınıp satılan menkul kıymet adedidir. 

– İşlem hacmi:Her hisse senedi için gerçekleşen işlemlerdeki hisse senedi sayısı ile işlem fiyatının çarpılmasıyla elde edilen değerlerin toplamıdır. 

– İşlem birimi:Bir sermaye piyasası aracının, kendisi ya da katları ile işlem yapılabilecek asgari sayısını ya da değerini ifade eder. Hisse senetleri piyasasında işlem birimi olarak lot kullanılır. 1 lot 1000 adet hisse senedi veya 1,000,000 TL nominal değerli hisse senedini ifade eder. Bazı istisnalarda 1 lot 100, 1020 gibi adetlerden oluşabilir. 

– Ağırlıklı ortalama fiyat:Bir sonraki seansa ait baz fiyatının hesaplanmasına esas oluşturan hisse senedinin miktar ağırlıklı ve küsüratsız fiyatıdır. Her hisse senedi için her seans öncesinde bir önceki seans işlemleri dikkate alınarak ayrı ağırlıklı ortalama fiyat hesaplanır. Hisse senedinin ağırlıklı ortalama fiyatı hesaplanırken, değişik fiyattan ve miktarlarından gerçekleşen ve fiyatı tescil edilen normal emirler dikkate alınır. 

– Baz fiyat:Bir hisse senedinin seans içinde işlem görebileceği üst ve alt fiyat limitlerinin ve fiyat adımlarının belirlenmesine esas teşkil eden fiyattır. Bu fiyat, o menkul kıymetin en son işlem tarihindeki ağırlıklı ortalama fiyatının en yakın fiyat adımına yuvarlanması ile elde edilir. 

– Fiyat adımları: Fiyat adımı, her hisse senedi fiyatı için bir defada gerçekleşebilecek en küçük fiyat değişimidir. Her hisse senedinin fiyat adımı, o hisse senedinin baz fiyatına göre belirlenir.